Rễ (Root) là "ống hút + mỏ neo" của cây, thuộc cơ quan dinh dưỡng (vegetative organ).

• Hút nước và muối khoáng (mineral salts) từ đất nhờ lông hút (root hair) — rễ khỏe thì cây lớn nhanh, lá xanh
• Giữ cây đứng vững (anchoring), khó bị đổ khi mưa gió
• Một số rễ dự trữ dinh dưỡng (store nutrients) → con người thu hoạch làm thực phẩm (cà rốt, củ cải, khoai lang)

🔍

Thân (Stem) là "đường ống" của cây, gồm thân chính, cành và nhánh (main stem, branches, twigs).

• Đưa nước + khoáng từ rễ lên lá, hoa, quả (qua xylem — mạch gỗ)
• Đưa chất dinh dưỡng từ lá đi nuôi toàn cây (qua phloem — mạch rây)
• Nâng đỡ (support) lá, hoa, quả để cây vươn lên nhận ánh sáng
• Một số thân dự trữ dinh dưỡng: thân mía (chứa đường), thân khoai tây (chứa tinh bột)
• Một số thân tiết nhựa mủ (latex) có giá trị: cây cao su (rạch vỏ thân → nhựa chảy ra → thu gom → làm lốp xe, găng tay y tế), cây thông → nhựa thông, cây sơn → sơn ta

🔍

Lá (Leaf) là "nhà bếp" của cây, thuộc cơ quan dinh dưỡng (vegetative organ).

• Nhờ diệp lục (chlorophyll), lá hấp thụ ánh sáng nên thường có màu xanh
• Lá lấy CO₂ trong không khí và nước từ rễ để tạo chất dinh dưỡng — quá trình này gọi là quang hợp (photosynthesis)
• CO₂ và hơi nước ra vào lá qua lỗ khí (stomata) — các lỗ nhỏ ở mặt dưới lá
• Lá thải O₂ và thoát hơi nước (transpiration); thoát hơi nước còn giúp kéo nước từ rễ lên

🔍

Hoa (Flower) là cơ quan sinh sản (reproductive organ) của cây — giúp tạo hạt và cây con mới qua sinh sản hữu tính (sexual reproduction): tế bào đực kết hợp với tế bào cái.

• Đài hoa (sepal): bảo vệ nụ hoa
• Cánh hoa (petal): thu hút côn trùng thụ phấn
• Nhị (stamen) (cơ quan đực): gồm chỉ nhị (filament) (cuống đỡ) và bao phấn (anther) (túi chứa hạt phấn — hạt phấn rơi vào nhụy để thụ phấn)
• Nhụy (pistil / carpel) (cơ quan cái): gồm đầu nhụy (stigma) (tiếp nhận hạt phấn) → vòi nhụy (style) (ống dẫn) → bầu nhụy (ovary) (chứa noãn (ovule), noãn phát triển thành hạt)

🔍

Hoa lưỡng tính (bisexual / perfect flower) là hoa có cả nhị và nhụy trên cùng một bông.

• "Lưỡng" = hai, nên "lưỡng tính" trong bài này nghĩa là hoa có 2 cơ quan sinh sản: nhị (đực) và nhụy (cái)
• Ví dụ: hoa bưởi, đậu đũa, hồng, ly, đào
• Hoa lưỡng tính có thể tự thụ phấn hoặc giao phấn
• Từ "lưỡng tính" chỉ nói về cấu tạo hoa, không bắt buộc phải tự thụ phấn

🔍

Hoa đơn tính (unisexual / imperfect flower) là hoa chỉ có 1 trong 2: nhị hoặc nhụy.

• Hoa đực: chỉ có nhị (bao phấn), không có nhụy
• Hoa cái: chỉ có nhụy (bầu nhụy), không có nhị
• Ví dụ: hoa bí ngô, mướp, dưa chuột, đu đủ
• Thường cần gió hoặc côn trùng mang phấn từ hoa đực sang hoa cái

🔍

Đây là nhóm cây có hoa, sau đó tạo quả và hạt.

• Ví dụ: bưởi, đậu đũa, cà chua, bí ngô, ngô
• Quy trình quen thuộc: Hoa → thụ phấn → thụ tinh → quả + hạt
• Nhiều câu trắc nghiệm hỏi: "cây tạo hạt ở giai đoạn nào?" → khi cây đã ra hoa

🔍

Nhóm này không có hoa, nên cách sinh sản khác cây có hoa.

• Rêu, dương xỉ: sinh sản bằng bào tử, không tạo hạt
• Thông, tùng: có hạt nhưng hạt nằm trong nón, không nằm trong quả
• Vì vậy, không phải cứ là thực vật thì đều có hoa

🔍

Quang hợp (Photosynthesis) là quá trình cây dùng ánh sáng để tổng hợp chất hữu cơ:

CO₂ + H₂O → (ánh sáng) → Chất hữu cơ + O₂

• Hấp thụ: CO₂ (khí các-bô-níc) + nước (H₂O)
• Cần: ánh sáng Mặt Trời + diệp lục
• Tạo ra: chất hữu cơ (glucose) — nuôi cây, dự trữ
• Thải ra: O₂ (ô-xy) — giúp sinh vật hô hấp

🔍

Cây cần đủ 5 yếu tố thiết yếu: ánh sáng, nước, chất khoáng, CO₂ và nhiệt độ phù hợp — thiếu bất kỳ yếu tố nào, cây sẽ suy yếu hoặc chết.

• Thiếu ánh sáng: cây không quang hợp được → lá vàng, thân yếu, chậm lớn, lâu dần chết
• Thiếu nước: cây héo → chất dinh dưỡng không vận chuyển được → cây chết
• Thiếu khoáng: cây chậm lớn, lá vàng úa (thí nghiệm: trồng trong sỏi rửa sạch — không có khoáng)
• Đất tơi xốp: giữ nước tốt, thoáng khí → rễ hút khoáng dễ hơn, cây phát triển tốt hơn
• Cây tự vươn về phía ánh sáng — lý do cây cạnh cửa sổ thường nghiêng ra phía ngoài

🔍

Hô hấp (Respiration) là quá trình cây phân giải chất hữu cơ để lấy năng lượng:

Chất hữu cơ + O₂ → CO₂ + H₂O + Năng lượng

• Hấp thụ: O₂ (ô-xy)
• Thải ra: CO₂ (khí các-bô-níc)
• Diễn ra ở tất cả bộ phận: lá, thân, rễ, hoa, quả
• Xảy ra cả ngày lẫn đêm, kể cả ban ngày song song quang hợp

🔍

Vì cây quang hợp (hút CO₂, thải O₂) và hô hấp (hút O₂, thải CO₂), cây xanh ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng không khí, khí hậu và cuộc sống con người.

• Cung cấp O₂: cây quang hợp thải O₂ → con người và động vật hô hấp được
• Giảm CO₂: cây hút CO₂ → giảm hiệu ứng nhà kính, hạn chế Trái Đất nóng lên
• Bể cá thủy sinh: rong/cây thủy sinh quang hợp (cần đèn) → tạo O₂ cho cá thở; tắt đèn ban đêm → O₂ giảm → cá nổi đầu
• Cung cấp thức ăn: chất dinh dưỡng cây tạo ra được dự trữ trong củ, quả, hạt → con người thu hoạch (khoai chứa tinh bột, mía chứa đường, đậu chứa đạm…)
• Bảo vệ đất & nguồn nước: rễ giữ đất chống xói mòn khi mưa lớn; tán lá che phủ làm mát, giữ ẩm đất

🔍

Thụ phấn (Pollination) là quá trình hạt phấn từ bao phấn chuyển đến đầu nhụy (của hoa khác hoặc cùng hoa). Có 3 cách chính:

• Nhờ côn trùng (ong, bướm, ruồi): hoa màu sặc sỡ, cánh lớn, có mật hoa và mùi hương để thu hút (hoa hồng, hoa ly, hoa râm bụt, hoa nhãn, hoa bưởi)
• Nhờ gió: hoa nhỏ, không mùi, hạt phấn nhẹ và rất nhiều để bay xa (lúa, ngô, bắp cải, phi lao, cỏ)
• Nhờ người (nhân tạo): dùng tăm bông hoặc cọ nhỏ chấm phấn từ hoa đực sang hoa cái (dưa lưới, bí ngô, vani)

🔍

Sau khi hạt phấn đậu vào đầu nhụy, diễn ra thụ tinh (fertilisation) theo 2 bước:

1. Ống phấn (pollen tube) mọc dài từ hạt phấn, xuyên qua vòi nhụy → vào đến noãn
2. Tế bào sinh dục đực (male gamete) kết hợp với tế bào sinh dục cái (female gamete) tại noãn → tạo hợp tử (zygote)

Sau thụ tinh, toàn bộ hoa biến đổi:

• Hợp tử → phôi (embryo) (cây con trong tương lai)
• Noãn (ovule) → hạt (seed) (phôi + chất dinh dưỡng dự trữ)
• Bầu nhụy (ovary) → quả (fruit) (phần thịt quả bao quanh hạt)
• Đài hoa, cánh hoa, nhị → héo và rụng đi (không cần thiết nữa)

🔍

Sinh sản sinh dưỡng (vegetative reproduction): cây con mọc từ rễ, thân hoặc lá của cây mẹ — không qua hoa, không cần hạt. Cây con giống hệt cây mẹ.

• Giâm hom thân: cắt đoạn thân có mắt, cắm xuống đất ẩm → mọc rễ thành cây mới (mía, sắn, khoai lang)
• Giâm cành: cắt cành, cắm đất ẩm → cành tự ra rễ (hoa hồng, dâm bụt)
• Chiết cành: bọc đất ẩm vào cành đang trên cây → cành ra rễ → cắt xuống trồng (cam, bưởi, chanh — giữ nguyên chất lượng trái ngon, cho trái sau 1–2 năm thay vì 5–7 năm nếu trồng từ hạt)
• Trồng từ củ / tách gốc: khoai tây (trồng từ mắt củ), hành lá (tách gốc con)

🔍

Điều kiện nảy mầm (germination conditions): hạt cần đủ nước (moisture) và nhiệt độ thích hợp (temperature) — ánh sáng không bắt buộc vì hạt dùng dinh dưỡng sẵn có trong lá mầm để phát triển ban đầu.

1. Hạt hút nước → trương to, vỏ hạt nứt ra
2. Rễ mầm nhú ra trước → đâm xuống đất tìm nước và khoáng
3. Thân mầm uốn cong, chui lên mặt đất
4. Lá mầm xòe ra → nuôi cây non bằng dinh dưỡng dự trữ
5. Khi lá thật mọc ra và cây tự quang hợp được → lá mầm héo và rụng

🔍

Để chứng minh hạt cần nước và nhiệt độ, ta làm thí nghiệm đối chứng: mỗi lần chỉ thay đổi một yếu tố, giữ nguyên tất cả yếu tố còn lại.

• TN1 — Chứng minh cần nước: 2 đĩa hạt đậu cùng loại → đĩa A thấm ướt bông gòn, đĩa B bông gòn để khô → sau 3–4 ngày: đĩa A nảy mầm ✓, đĩa B không nảy mầm ✗
• TN2 — Chứng minh cần nhiệt độ: 2 đĩa hạt đậu đều thấm nước → đĩa A để nhiệt độ phòng (~28°C), đĩa B để trong tủ lạnh (~4°C) → đĩa A nảy mầm ✓, đĩa B không nảy mầm ✗
• Luôn gieo ít nhất 5–10 hạt mỗi đĩa (không chỉ 1 hạt) — vì một hạt có thể kém chất lượng, không đại diện cho kết quả

🔍

Hạt/quả có cấu trúc nhẹ, có cánh hoặc túm lông — khi gió thổi, hạt bay xa khỏi cây mẹ để rơi xuống đất mới.

• Bồ công anh: hạt gắn chùm lông mảnh như chiếc dù nhỏ → nổi nhẹ trong không khí, bay xa hàng chục mét
• Cây gạo (bông gòn): quả chín nứt → sợi bông trắng bay khắp nơi → dân gian gọi là "trời đổ bông"
• Cây chò chỉ (rừng nhiệt đới): quả có 2 cánh mỏng → xoay tròn khi rơi, gió mang đi xa
• Cỏ tranh: hạt có túm lông trắng nhỏ → gió rải rác khắp cánh đồng

🔍

Hạt du hành nhờ động vật theo 2 cách: bám vào lông/quần áo hoặc động vật ăn quả rồi thải hạt ra nơi khác.

• Cỏ may: hạt có móc nhỏ bám chặt vào lông chó, quần vải → rơi vào nơi mới khi ta gỡ ra
• Quả ngon (nhãn, ổi, sung): chim ăn quả, hạt qua đường tiêu hóa nguyên vẹn → thải ra xa cây mẹ, nảy mầm thành cây mới
• Sóc ấp dự trữ hạt dẻ: ẩn xuống đất rồi quên → hạt nảy mầm thành cây
• Con người: mang hạt giống, trái cây từ nước này sang nước khác (dưa hấu được đưa từ Châu Phi vào Việt Nam)

🔍

Ngoài gió và động vật, hạt còn được phát tán nhờ nước chảy/biển hoặc do quả chín tự phát vỡ ra.

• Nhờ nước biển: quả dừa có vỏ xơ dày, nhẹ, chứa khí → nổi và trôi hàng trăm km theo dòng biển, cắm ven biển nơi mới → nảy mầm
• Nhờ nước suối/mưa: hạt rơi xuống suối, theo nước chảy về nơi khác (cây ven suối thường sinh sản theo cách này)
• Tự phát tán: quả chín căng nước → vỏ nứt đột ngột, bắn hạt ra xa đến vài mét (đậu bắp, cải, ô rô, bạch đàn)

🔍

Vòng đời cây là chu trình lặp lại qua các thế hệ:

1. Hạt (seed) — chứa phôi (embryo) và dinh dưỡng dự trữ
2. Nảy mầm → cây giống (seedling)
3. Cây non (young plant) — phát triển rễ, thân, lá
4. Cây trưởng thành (mature plant) — ra hoa, kết quả
5. Quả chứa hạt mới → rơi vào đất → nảy mầm → vòng đời lặp lại

🔍

Vòng đời khác nhau về thời gian giữa loài ngắn ngày và lâu năm — nhưng đều theo chu trình Hạt → Cây → Hoa → Quả → Hạt:

• Cây đậu ("ngắn ngày"): gieo hạt → nảy mầm sau 3–4 ngày → ra hoa sau ~30 ngày → quả sau ~45 ngày → vài tháng là xong 1 vòng đời
• Cây lúa: hạt thóc gieo xuống ruộng → mạ → lúa xanh → trổ bông → hạt chín → gặt → hạt mới (một vụ 3–4 tháng)
• Cây bưởi ("lâu năm"): hạt → cây non → cây trưởng thành (mất 3–5 năm) → ra hoa mỗi năm một lần → quả chín chứa hạt mới

🔍

Thụ tinh (Fertilisation) ở động vật xảy ra khi tinh trùng (sperm) của con đực kết hợp với trứng (egg / ovum) của con cái — tạo ra hợp tử (zygote).

• Con đực sản sinh tinh trùng (rất nhỏ, có đuôi bơi)
• Con cái sản sinh trứng (to hơn tinh trùng, chứa dinh dưỡng)
• Hợp tử phát triển thành phôi (embryo) → con non

🔍

Đẻ trứng (Oviparous): phôi phát triển bên ngoài cơ thể mẹ trong vỏ trứng, nhờ chất dinh dưỡng trong lòng đỏ nuôi.

• Gia cầm: gà, vịt, ngan, ngỗng — tất cả đều đẻ trứng; trứng gà ấp 21 ngày nở
• Chim hoang dã: chào mào, sẻ, cò — ấp trứng và mới mồi cho chim non
• Bò sát: rùa, cá sấu, rắn — đẻ trứng xuống cát hoặc đất, ấm mặt trời ấp
• Côn trùng (bướm, muỗi, ong, kiến): tất cả đều đẻ trứng
• Lưỡng cư: ếch, nhái đẻ trứng xuống nước thành chùm

Đẻ con (Viviparous): phôi phát triển thành bào thai (foetus) bên trong cơ thể mẹ, được nuôi bằng chất dinh dưỡng qua nhau thai.

• Thú có vú: chó, mèo, lợn, ngựa, voi, cọ, khỉ, dơi — con non bú sữa mẹ
• Chú ý: cá heo và cá voi trông giống cá nhưng thực ra là thú có vú, đẻ con và bú sữa mẹ

🔍

Chim đẻ trứng và ấp trứng để phôi phát triển. Chim non mới nở yếu ớt, phải được bố mẹ chăm sóc mới sống sót được.

• Bên trong trứng gà: vỏ trứng (bảo vệ) + lòng trắng (bảo vệ và giữ nước) + lòng đỏ (dinh dưỡng chính nuôi gà con)
• Trứng được ấp ấm (~38–40°C) liên tục — nhiệt độ giảm là phôi chết; gà mái ấp 21 ngày không rời tổ
• Chim non mới nở: mắt chưa mở, yếu ớt → bố mẹ ủ ấm và mớm mồi cho ăn
• Chim tha cỏ, cành nhỏ về làm tổ trước khi đẻ trứng

🔍

Thú có vú (mammals) là nhóm động vật duy nhất đẻ con và nuôi bằng sữa mẹ. Phôi phát triển toàn bộ bên trong cơ thể mẹ, được nuôi qua nhau thai.

• Số con mỗi lứa: voi — 1 con; ngựa — thường 1 con; chó/mèo — 4–8 con; lợn — 8–12 con
• Con non giống con trưởng thành về hình dạng (không qua giai đoạn ấu trùng hay nhộng)
• Sữa mẹ: giàu dinh dưỡng và kháng thể, giúp con non lớn nhanh và chống bệnh
• Cá heo, cá voi: trông như cá nhưng là thú có vú — đẻ con và bú sữa mẹ dưới nước

🔍

Ấu trùng có hình dạng rất khác con trưởng thành — trải qua 4 giai đoạn, đặc trưng bởi sự có mặt của nhộng (pupa):

1. Trứng — nhỏ, thường dính vào lá hoặc vỏ cây
2. Ấu trùng (larva) — sâu bướm, bọ gậy; ăn nhiều để tích lũy dinh dưỡng
3. Nhộng (pupa) — nằm im trong vỏ kén cứng, các cơ quan bên trong biến đổi hoàn toàn
4. Trưởng thành — bướm, muỗi, ong, kiến; bắt đầu sinh sản

• Bướm: trứng → sâu bướm (ăn lá) → nhộng (trong kén) → bướm (hút mật, thụ phấn cho hoa)
• Muỗi: trứng (trên nước đọng) → bọ gậy (dưới nước) → nhộng → muỗi trưởng thành
• Ong, kiến: đều qua đủ 4 giai đoạn; nhộng nằm trong tổ, được chăm sóc cẩn thận

🔍

Ấu trùng giống con trưởng thành nhưng nhỏ hơn — không có giai đoạn nhộng:

1. Trứng
2. Ấu trùng (nymph) — giống trưởng thành nhưng nhỏ, chưa có cánh
3. Trưởng thành

• Châu chấu: ấu trùng (châu chấu non) nhỏ, cánh chưa đầy đủ → lớn dần qua từng lần lột xác → trưởng thành có cánh bay được
• Chuồn chuồn: ấu trùng sống dưới nước (ăn bọ nhỏ) → lên cạn lột xác lần cuối → chuồn chuồn có 4 cánh trong suốt
• Gián: con non trắng ngần mới nở, dần sẫm màu và mọc cánh sau nhiều lần lột xác

🔍

Ếch trải qua biến đổi hình thái đặc biệt:

1. Trứng: ếch cái đẻ trong nước, thành chùm nổi trên mặt nước
2. Nòng nọc: đầu tròn, đuôi dài dẹp, thở bằng mang, sống hoàn toàn dưới nước
3. Nòng nọc mọc chân: chân sau mọc trước, chân trước mọc sau
4. Ếch con: đuôi rút ngắn dần, phổi phát triển
5. Ếch trưởng thành: 4 chân, không đuôi, sống cả trên cạn và dưới nước

🔍

Tuổi thọ (life span) = thời gian sống của một cá thể. Vòng đời (life cycle) = chuỗi giai đoạn từ sinh → lớn → sinh sản → thế hệ mới — cứ lặp đi lặp lại từ đời này sang đời khác.

• Gà: ~5–8 năm · Thỏ: ~8–10 năm
• Chó: ~12–15 năm · Ngựa: ~25–30 năm
• Voi châu Á: ~60–70 năm · Rùa khổng lồ: >100 năm (động vật có xương sống sống lâu nhất)

🔍

Giống thực vật, động vật cũng cần 5 yếu tố để sống — nhưng cách lấy chất dinh dưỡng hoàn toàn khác: động vật không tự tổng hợp được, phải tìm kiếm thức ăn từ bên ngoài.

• Thức ăn: lấy từ thực vật hoặc động vật khác — mỗi loài ăn khác nhau (hổ ăn thịt, trâu bò ăn cỏ, gấu ăn cả hai)
• Nước: chiếm 60–70% cơ thể; thiếu nước vài ngày → chết trước khi thiếu thức ăn
• Ô-xy (O₂): cần cho hô hấp tế bào — cá thở qua mang, người và thú thở qua phổi
• Nhiệt độ: quá nóng hoặc quá lạnh đều nguy hiểm; gấu ngủ đông, chim di cư để tránh rét
• Ánh sáng: giúp động vật quan sát, di chuyển, tìm mồi — không ảnh hưởng trực tiếp như cây cần sáng để quang hợp

🔍

Trao đổi chất (metabolism) là quá trình cơ thể động vật lấy vào các chất cần thiết và thải ra các chất không cần — diễn ra liên tục, không ngừng nghỉ.

• Lấy vào: thức ăn (tiêu hóa → chất dinh dưỡng), nước, O₂ (qua hô hấp)
• Thải ra: CO₂ (qua hơi thở), nước tiểu và phân (chất cặn bã), mồ hôi
• Động vật không tự tổng hợp chất dinh dưỡng (dị dưỡng) — khác thực vật (tự dưỡng nhờ quang hợp)
• Quạt nước ao tôm/cá: tăng O₂ hòa tan; rong/cây thủy sinh: quang hợp tạo O₂ cho cá thở

🔍

Hiểu 5 yếu tố sống giúp giải thích nhiều hiện tượng quen thuộc xung quanh ta — từ ao cá đến thú nuôi ở nhà.

• Cá nổi đầu hàng loạt vào sáng sớm: thường do thiếu O₂ trong nước (ban đêm không quang hợp → O₂ giảm)
• Thú nuôi bỏ ăn, lờ đờ vào ngày nóng: do thiếu nước hoặc nhiệt độ quá cao
• Mùa lạnh sâu: gấu ngủ đông, rắn nằm im — tiết kiệm năng lượng khi thức ăn khan hiếm
• Nuôi vật nuôi trong chuồng quá tối: khó quan sát thức ăn, giảm vận động → chậm lớn

🔍

Dưới đây là các dạng câu hỏi thường gặp về chủ đề 7 — nắm vững thì trả lời nhanh mà không cần học thuộc từng chi tiết.

• Hỏi điểm khác nhau lớn nhất giữa động vật và thực vật: chọn động vật không tự tổng hợp chất dinh dưỡng
• Hỏi ao nuôi cá thiếu oxy xử lý sao: ưu tiên đáp án tăng oxy hòa tan (quạt nước/sục khí)
• Hỏi vì sao động vật cần ánh sáng: để quan sát, di chuyển, tìm thức ăn (không phải để quang hợp)

🔍

Ngụy trang (camouflage) là khi màu sắc hoặc hình dạng cơ thể hòa vào môi trường xung quanh — giúp trốn kẻ thù hoặc phục kích con mồi.

• Gấu Bắc Cực: lông trắng → hòa vào băng tuyết → tiến gần con mồi mà không bị phát hiện
• Thỏ tuyết: lông đổi từ nâu (mùa hè) sang trắng (mùa đông) → luôn hòa vào môi trường
• Tắc kè: đổi màu da theo nền (lá xanh, vỏ cây nâu, đá xám) — ví dụ quen thuộc ở Việt Nam
• Bọ que, bọ lá: thân hình giống cành cây hoặc lá — côn trùng không thể nhìn ra

🔍

Hình dạng mỏ phù hợp với loại thức ăn — đây là thích nghi vật lý (physical adaptation) rõ ràng nhất ở chim:

• Mỏ dài, thẳng: mò cá dưới nước (cò, diệc, vạc) — quen thuộc ở đồng ruộng Việt Nam
• Mỏ ngắn, chắc: bẻ hạt cứng (chim sẻ, chim ri)
• Mỏ cong, mạnh: xé thịt con mồi (đại bàng, chim ưng)
• Mỏ dài, mảnh, cong: hút mật hoa (chim hút mật, vẹt)
• Mỏ rộng, dẹt: lọc thức ăn trong nước (vịt, ngỗng)

🔍

Nhiều động vật có cấu trúc cơ thể đặc biệt để bảo vệ bản thân khỏi kẻ thù hoặc thích nghi với môi trường khắc nghiệt.

• Nhím: lông cứng như gai nhọn — kẻ thù cắn vào bị đau, không dám tấn công tiếp
• Rùa: mai cứng → rụt đầu, chân vào trong mai khi gặp nguy hiểm
• Tê tê: vảy cứng phủ toàn thân → cuộn tròn lại như quả cầu thép
• Lông chim cánh cụt: dày, chống thấm nước → giữ ấm khi lặn trong nước băng giá
• Mỡ dưới da gấu Bắc Cực: lớp mỡ dày → cách nhiệt, giữ ấm ở -40°C

🔍

Di truyền (inherited trait) là đặc điểm truyền từ bố mẹ sang con qua gen — bẩm sinh, không cần học. Hành vi thích nghi là phản ứng giúp động vật sống sót trong môi trường.

• Vòi voi: voi con sinh ra đã có vòi dài — không phải do tập luyện mà là di truyền từ bố mẹ
• Cổ dài hươu cao cổ: di truyền — không phải vươn lên mà cổ dài ra
• Hoa văn da hổ/báo: mỗi con có hoa văn riêng, nhưng kiểu hoa văn là di truyền từ loài
• Cá con, chim con sinh ra đã có hình dạng giống bố mẹ (không học được từ môi trường)

🔍

Gián hoạt động ban đêm, ưa nơi tối, ẩm, ấm — bò qua thức ăn và để lại vi khuẩn gây bệnh. Đẻ trứng ở xó bếp, ngăn kéo, khe tường. Tác hại: gây tiêu chảy, ngộ độc thực phẩm. Phòng: đậy kín thức ăn, dọn vụn thức ăn, bịt khe hở.

Ruồi đậu vào rác, phân, xác chết rồi bay vào thức ăn — mang theo hàng triệu vi khuẩn. Đẻ trứng ở nơi ẩm thối: thùng rác, phân, thức ăn thừa. Tác hại: lây tiêu chảy, kiết lỵ, thương hàn. Phòng: đậy kín thức ăn, đổ rác đúng nơi.

🔍

Muỗi vằn (Aedes aegypti) khác muỗi thường: đốt ban ngày, đẻ trứng ở nước sạch đọng — không cần nước bẩn.

• Đẻ trứng ở nước sạch đọng: bể nước, chum, vại, lu, lọ hoa
• Đẻ ở đồ phế thải chứa nước: lốp xe cũ, vỏ dừa, bát nước kê chân chạn, máng xối tắc
• Tác hại: truyền sốt xuất huyết dengue — có thể nguy hiểm đến tính mạng
• Phòng: đậy kín dụng cụ chứa nước, thả cá vào bể, đổ nước tù đọng mỗi tuần

🔍

Không có biện pháp đơn lẻ nào đủ — cần kết hợp loại bỏ nơi sinh sản + vệ sinh môi trường + bảo vệ thức ăn.

• Loại bỏ nơi đẻ trứng: đổ nước tù đọng, dọn rác, bịt khe hở tường bếp
• Bảo vệ thức ăn: đậy lồng bàn, cất thức ăn vào tủ lạnh hoặc hộp kín
• Vệ sinh nhà ở: lau sàn, dọn bếp, vệ sinh nhà tắm thường xuyên
• Khi cần: phun thuốc diệt côn trùng theo hướng dẫn — không lạm dụng

🔍

Rễ → Root

Lông hút → Root hair

Thân → Stem

Lá → Leaf

Mạch gỗ → Xylem

Mạch rây → Phloem

Diệp lục → Chlorophyll

Thoát hơi nước → Transpiration

Đài hoa → Sepal

Cánh hoa → Petal

Nhị → Stamen

Chỉ nhị → Filament

Bao phấn → Anther

Hạt phấn → Pollen grain

Nhụy → Pistil / Carpel

Đầu nhụy → Stigma

Vòi nhụy → Style

Bầu nhụy → Ovary

Noãn → Ovule

Quang hợp → Photosynthesis

Hô hấp → Respiration

Diệp lục → Chlorophyll

Thoát hơi nước → Transpiration

Mạch gỗ → Xylem

Mạch rây → Phloem

Thụ phấn → Pollination

Thụ tinh → Fertilisation

Hợp tử → Zygote

Phôi → Embryo

Noãn → Ovule

Hạt → Seed

Quả → Fruit

Nảy mầm → Germination

Hoa lưỡng tính → Bisexual flower

Hoa đơn tính → Unisexual flower

Thụ tinh → Fertilisation

Đẻ trứng → Oviparous

Đẻ con → Viviparous

Bào thai → Foetus

Phôi → Embryo

Biến đổi hình thái → Metamorphosis

Ấu trùng → Larva

Nhộng → Pupa / Chrysalis

Nòng nọc → Tadpole

Vòng đời → Life cycle

Tuổi thọ → Life span

Thích nghi → Adaptation

Thích nghi vật lý → Physical adaptation

Ngụy trang → Camouflage

Đặc điểm di truyền → Inherited trait

Dị dưỡng → Heterotroph

Tự dưỡng → Autotroph

Môi trường sống → Habitat

Chuỗi thức ăn → Food chain