Sau chiến thắng Điện Biên Phủ (7/5/1954), Pháp buộc phải kí Hiệp định Giơ-ne-vơ (Geneva Accords) tại Thụy Sĩ ngày 21/7/1954. Hiệp định quy định: lấy vĩ tuyến 17 (sông Bến Hải – cầu Hiền Lương, tỉnh Quảng Trị) làm ranh giới tạm thời, không phải biên giới chính thức; hai năm sau (1956) sẽ tổ chức tổng tuyển cử (general election) để thống nhất đất nước.

Tuy nhiên, Mỹ không kí mà lại đưa Ngô Đình Diệm lên nắm quyền ở miền Nam, rồi phá hoại cuộc tổng tuyển cử để chia cắt đất nước lâu dài — vì sợ nếu bầu cử, nhân dân sẽ chọn Hồ Chí Minh.

🔍

Được Mỹ chống lưng, chính quyền Ngô Đình Diệm ra tay đàn áp dã man những người từng tham gia kháng chiến chống Pháp và những ai dám lên tiếng đòi thống nhất đất nước. Chúng ban hành Luật 10/59 (Law 10/59 — mobile courts allowed executing anyone suspected of opposing the regime) — cho phép lập toà án lưu động đi khắp miền Nam, xử tử bất cứ ai bị nghi là "cộng sản" mà không cần xét xử đúng nghĩa.

Hàng nghìn người bị bắt, tra tấn, tù đày hoặc bị giết. Nhiều làng quê miền Nam chìm trong nỗi sợ hãi và tang thương. Chính sự tàn bạo đó càng làm bùng lên ngọn lửa căm phẫn, thôi thúc nhân dân miền Nam đứng lên đấu tranh.

🔍

Năm 1959, Trung ương Đảng ra Nghị quyết 15 (Resolution 15 — authorized armed resistance): cho phép đồng bào miền Nam cầm súng chiến đấu chống lại sự đàn áp của Mỹ – Diệm, không chỉ đấu tranh bằng lời nói nữa.

Cũng ngày 19/5/1959 — ngày sinh Bác Hồ — tuyến Đường Trường Sơn (còn gọi là Đường Hồ Chí Minh) được mở xuyên qua rừng núi để chuyển vũ khí, lương thực và bộ đội từ miền Bắc vào miền Nam. Đây là huyết mạch của cuộc kháng chiến.

🔍

Trong khi miền Nam đang chịu đựng sự đàn áp của Mỹ – Diệm, miền Bắc tập trung xây dựng kinh tế (economic development) để làm hậu phương vững chắc cho cách mạng.

Nhà máy Cơ khí Hà Nội (Hanoi Mechanical Engineering Factory) là nhà máy cơ khí hiện đại đầu tiên của miền Bắc — xây dựng trong 1.000 ngày đêm (1955–1958) với sự giúp đỡ của Liên Xô. Nhà máy sản xuất máy công cụ và thiết bị phục vụ sản xuất và quốc phòng. Đây là biểu tượng của tinh thần tự lực, tự cường trong xây dựng đất nước.

Việc xây dựng các nhà máy, mở rộng nông nghiệp và phát triển giáo dục ở miền Bắc giai đoạn này là nền tảng để sau này chi viện sức người, sức của cho miền Nam đánh thắng Mỹ.

🔍

Mỹ – Diệm lập các ấp chiến lược (strategic hamlets — fortified villages to control civilians) — dồn dân vào khu vực có rào kẽm gai để kiểm soát, cắt đứt liên lạc giữa dân và cách mạng. Cuộc sống người dân ngày càng cực khổ, uất ức chất chứa.

Đầu năm 1960, nhân dân huyện Mỏ Cày, tỉnh Bến Tre do bà Nguyễn Thị Định lãnh đạo đã đồng loạt nổi dậy, phá tan hàng loạt ấp chiến lược. Phong trào gọi là Đồng Khởi (Concerted Uprising) — nghĩa là cùng nhau đứng dậy.

Phong trào nhanh chóng lan ra nhiều tỉnh miền Nam, thể hiện tinh thần không chịu khuất phục của đồng bào. Đây là bước chuyển từ đấu tranh chính trị sang kết hợp vũ trang.

🔍

Sau phong trào Đồng Khởi, cần có một tổ chức thống nhất để tập hợp tất cả người dân yêu nước ở miền Nam — không phân biệt già trẻ, tôn giáo, nghề nghiệp — cùng đứng lên đấu tranh.

Ngày 20/12/1960, Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam (National Liberation Front — NLF) ra đời, do luật sư Nguyễn Hữu Thọ làm Chủ tịch. Mặt trận có quân giải phóng riêng, có lá cờ riêng (xanh – đỏ, ngôi sao vàng) và được nhiều nước trên thế giới ủng hộ.

Đây là lực lượng đại diện cho nhân dân miền Nam trong suốt cuộc kháng chiến chống Mỹ.

🔍

Lúc này Mỹ tự tin rằng với xe bọc thép và máy bay trực thăng hiện đại, quân địch sẽ dễ dàng nghiền nát quân giải phóng.

Ngày 2/1/1963, tại Ấp Bắc (Tiền Giang), khoảng 350 quân giải phóng đánh bại đội quân địch đông gấp nhiều lần — dù địch có xe bọc thép và máy bay trực thăng yểm trợ. Quân ta bắn rơi 5 máy bay, diệt hàng trăm tên địch.

Đây là chiến thắng lớn đầu tiên, chứng minh quân ta hoàn toàn có thể dùng mưu trí để đánh thắng vũ khí hiện đại của địch.

🔍

Thấy quân ngụy liên tiếp thua, Mỹ quyết định tự tay ra trận. Năm 1964, Mỹ bịa ra sự kiện Vịnh Bắc Bộ (Gulf of Tonkin Incident — fabricated to justify escalation) — nói là tàu Mỹ bị tấn công — làm cớ để ném bom miền Bắc và leo thang chiến tranh.

Năm 1965, lính Mỹ đổ bộ trực tiếp vào miền Nam. Đỉnh điểm có hơn 500.000 quân Mỹ cùng vũ khí tối tân: bom napalm, chất độc da cam, máy bay B-52 rải thảm. Đây là giai đoạn ác liệt nhất của cuộc chiến.

Quân và dân ta vẫn kiên cường chiến đấu, không để Mỹ tiêu diệt được lực lượng cách mạng.

🔍

Trong khi miền Nam đánh giặc, miền Bắc trở thành hậu phương lớn (rear base / home front) — vừa lo sản xuất lương thực, vừa phải chống máy bay Mỹ ném bom bắn phá ngày đêm.

Thanh niên miền Bắc hăng hái tham gia phong trào "Ba sẵn sàng" ("Three Readinesses" youth movement) (sẵn sàng chiến đấu, sẵn sàng gia nhập bộ đội, sẵn sàng đi bất cứ đâu). Phụ nữ tham gia "Ba đảm đang" ("Three Responsibilities" women's movement) (đảm việc nhà, đảm việc sản xuất, đảm việc chiến đấu) để các anh trai yên tâm ra trận.

Ngày đêm, người và hàng hóa từ miền Bắc theo Đường Trường Sơn vào chi viện cho miền Nam — dù bom Mỹ trút xuống liên tục.

🔍

Mỹ tưởng các thành phố lớn ở miền Nam là nơi an toàn, không ai dám tấn công. Nhưng đúng vào đêm giao thừa Tết Mậu Thân (31/1/1968) — khi mọi người đang đón Tết — quân giải phóng bất ngờ đồng loạt tấn công hơn 40 tỉnh thành, kể cả Sài Gòn và ngay tòa Đại sứ Mỹ.

Người Mỹ bàng hoàng vì mới biết: dù đã đổ hàng trăm nghìn quân, họ vẫn không thể thắng. Ở trong nước, người dân Mỹ xuống đường la hét đòi chính phủ rút quân về nhà.

Từ đó, Mỹ phải ngồi vào bàn đàm phán. Tết Mậu Thân là bước ngoặt — từ đây Mỹ không còn nghĩ đến chuyện thắng nữa, chỉ tìm cách rút lui.

🔍

Ngày 2/9/1969 — đúng ngày Quốc khánh — Bác Hồ Chí Minh qua đời ở tuổi 79. Cả nước khóc thương. Bác ra đi khi cuộc chiến vẫn đang ác liệt, chưa kịp thấy ngày đất nước thống nhất.

Trước lúc mất, Bác để lại Di chúc với lời dặn: "Dù khó khăn gian khổ đến mấy, nhân dân ta nhất định sẽ hoàn toàn thắng lợi." Lời Bác như ngọn lửa thắp sáng ý chí chiến đấu cho toàn dân.

🔍

Sau Tết Mậu Thân, người dân Mỹ ngày càng phản đối chiến tranh. Mỹ buộc phải nghĩ ra cách mới: rút lính Mỹ về nhưng đổ thêm vũ khí, tiền bạc cho quân đội Sài Gòn để họ tự đánh thay Mỹ. Cách làm này gọi là "Việt Nam hóa chiến tranh" (Vietnamization — withdrawing US troops while training South Vietnamese forces) — tức là biến cuộc chiến thành việc của người Việt, không phải của Mỹ nữa.

Tuy nhiên, không có lính Mỹ trực tiếp chiến đấu, quân đội Sài Gòn ngày càng suy yếu và liên tục thua trận trước quân giải phóng.

🔍

Đàm phán tại Pa-ri đang bị bế tắc, Mỹ quyết định dùng vũ lực để ép ta nhượng bộ. Từ ngày 18 đến 29/12/1972, Mỹ huy động hàng trăm máy bay B-52 — loại máy bay ném bom lớn nhất thế giới — trút bom xuống Hà Nội và Hải Phòng suốt 12 ngày đêm.

Quân và dân Hà Nội không hề dao động, kiên cường chiến đấu bằng tên lửa và pháo cao xạ. Ta bắn rơi 81 máy bay Mỹ, trong đó có 34 chiếc B-52. Phi công Phạm Tuân lái MiG-21 bắn rơi B-52 ngay trên bầu trời Hà Nội — chiến công đầu tiên trong lịch sử.

Mỹ phải tuyên bố ngừng ném bom và quay lại bàn đàm phán. Chiến thắng này được gọi là "Điện Biên Phủ trên không" — vì ý nghĩa vang dội như trận Điện Biên Phủ năm 1954, nhưng lần này là trên bầu trời.

🔍

Sau thất bại của B-52 trên bầu trời Hà Nội, Mỹ buộc phải quay lại bàn đàm phán. Ngày 27/1/1973, Hiệp định Pa-ri (Paris Peace Accords) được kí tại thủ đô Pa-ri, Pháp. Mỹ cam kết rút toàn bộ quân khỏi Việt Nam trong vòng 60 ngày và ngừng mọi hoạt động quân sự.

Đại diện Việt Nam tại bàn đàm phán là ông Lê Đức Thọ. Ông được trao giải Nô-ben Hòa bình nhưng đã từ chối nhận — vì đất nước chưa thống nhất, chiến tranh vẫn còn, nhận giải là chưa xứng đáng.

Mỹ rút quân, nhưng vẫn tiếp tục viện trợ cho chính quyền Sài Gòn. Tuy nhiên, không còn lính Mỹ, miền Nam đã hoàn toàn nằm trong tầm tay giải phóng.

🔍

Tây Nguyên là vùng đất chiến lược quan trọng — ai kiểm soát Tây Nguyên là kiểm soát cả miền Nam. Đại tướng Văn Tiến Dũng quyết định đánh bất ngờ vào Buôn Ma Thuột — nơi địch ít đề phòng nhất.

Ngày 10/3/1975, quân ta tấn công Buôn Ma Thuột. Đến ngày 11/3, ta làm chủ hoàn toàn thành phố. Mất Buôn Ma Thuột, toàn bộ quân địch ở Tây Nguyên hoảng loạn rút chạy. Quân ta truy kích, đến ngày 24/3, toàn bộ Tây Nguyên được giải phóng.

Chiến thắng Tây Nguyên như cánh cửa bật mở — từ đây quân ta liên tiếp tiến công giải phóng miền Trung rồi thẳng tiến vào Sài Gòn.

🔍

Sau thất bại ở Tây Nguyên, quân địch ở miền Trung hoang mang, tháo chạy về phía biển. Quân ta thừa thắng truy kích, tiến nhanh từ Bắc vào Nam.

Ngày 26/3/1975, Huế — cố đô nghìn năm của Việt Nam — được giải phóng. Chỉ 3 ngày sau, ngày 29/3, đến lượt Đà Nẵng — thành phố lớn thứ hai miền Nam, căn cứ quân sự khổng lồ của Mỹ — cũng thất thủ.

Tại Đà Nẵng, hàng vạn quân địch tranh nhau chạy ra biển tìm tàu thoát thân, nhiều người không kịp phải đầu hàng. Chỉ trong chưa đầy 2 tuần kể từ ngày 10/3, toàn bộ miền Trung về tay ta — một tốc độ mà chính địch cũng không ngờ tới.

🔍

Cuối tháng 4/1975, năm cánh quân ta đã bao vây Sài Gòn. Trước khi tổng công kích, ta dùng không quân đánh thẳng vào đầu não địch để làm chúng rối loạn và mất sức chiến đấu.

Ngày 8/4/1975, phi công Nguyễn Thành Trung (quê Bến Tre) — vốn là phi công địch nhưng bí mật đi theo cách mạng — lái chính chiếc F-5E của địch, ném bom thẳng vào Dinh Độc Lập. Đây là cú đánh bất ngờ ngay giữa lòng Sài Gòn, khiến địch hoảng loạn.

Ngày 28/4/1975, Phi đội Quyết thắng gồm 6 phi công (Nguyễn Thành Trung dẫn đường + 5 phi công lái A-37 thu được của địch) ném bom sân bay Tân Sơn Nhất — sân bay lớn nhất miền Nam. Sân bay tê liệt hoàn toàn, địch mất đường tiếp viện và tháo chạy bằng đường không.

🔍

Sau khi giải phóng Tây Nguyên và Đà Nẵng, quân ta thần tốc tiến về Sài Gòn — sào huyệt cuối cùng của địch. Chiến dịch được đặt tên Hồ Chí Minh (Ho Chi Minh Campaign) để kính tặng Bác — hoàn thành tâm nguyện thống nhất đất nước mà Người chưa kịp thấy.

Ngày 26/4/1975, Chiến dịch Hồ Chí Minh bắt đầu. Năm cánh quân đồng loạt tiến vào Sài Gòn từ năm hướng khác nhau.

Lúc 11 giờ 30 phút ngày 30/4/1975, xe tăng T59 số hiệu 390 do Vũ Đăng Toàn chỉ huy húc đổ cổng Dinh Độc Lập (Independence Palace). Chiến sĩ Bùi Quang Thận (chỉ huy xe tăng 843) chạy lên nóc Dinh cắm lá cờ Mặt trận Dân tộc Giải phóng miền Nam Việt Nam.

Tổng thống cuối cùng — Dương Văn Minh — tuyên bố đầu hàng (surrendered) tại Đài phát thanh Sài Gòn. Ngay sau đó, nhạc sĩ Trịnh Công Sơn cùng mọi người hát vang bài "Nối vòng tay lớn". Đất nước thống nhất sau 21 năm chia cắt.

Xe tăng 390 hiện được trưng bày tại Bảo tàng Tăng Thiết Giáp ở Hà Nội.

🔍

Sau 30/4/1975, hai miền Nam-Bắc đã ngừng chiến tranh nhưng vẫn chưa chính thức là một nước — mỗi miền còn bộ máy chính quyền riêng. Để hoàn tất thống nhất, cả nước cần bầu một Quốc hội chung đại diện cho toàn dân.

Ngày 25/4/1976, lần đầu tiên sau 21 năm, nhân dân cả nước đi bầu Quốc hội chung. Ngày 2/7/1976, Quốc hội họp và quyết định: đổi tên nước thành Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam (Socialist Republic of Vietnam), đổi tên Sài Gòn thành Thành phố Hồ Chí Minh để ghi nhớ công ơn Bác.

🔍

Sau chiến tranh, cả nước bắt tay vào hàn gắn vết thương chiến tranh và xây dựng lại: khôi phục đường sá, cầu cống, nhà máy bị bom phá hủy; khai hoang đất đai, phát triển nông nghiệp.

Công trình Thủy điện Hòa Bình (Hoa Binh Hydroelectric Dam) (khởi công 1979, hoàn thành 1994) là nhà máy thủy điện lớn nhất Đông Nam Á lúc bấy giờ, cung cấp điện cho cả nước.

🔍

Sau khi thống nhất đất nước, ta tưởng đã có hòa bình hoàn toàn — nhưng hai cuộc chiến mới nổ ra liên tiếp ở cả hai đầu biên giới.

Cuối năm 1978, quân Khơ-me Đỏ (Khmer Rouge) từ Cam-pu-chia tràn sang tàn sát dân ta ở biên giới Tây Nam. Quân đội ta phản công, đẩy lùi và tiến vào Cam-pu-chia, giúp nhân dân nước này thoát khỏi chế độ diệt chủng tàn bạo.

Ngày 17/2/1979, Trung Quốc bất ngờ đưa quân tấn công 6 tỉnh biên giới phía Bắc. Quân và dân ta chiến đấu dũng cảm bảo vệ từng tấc đất. Đến tháng 3/1979, Trung Quốc phải rút quân.

🔍

Sau chiến tranh, đất nước rất nghèo — thiếu lương thực, hàng hóa khan hiếm, đời sống khó khăn. Cách làm kinh tế cũ không còn hiệu quả nữa, cần phải thay đổi.

Năm 1986, Đảng quyết định thực hiện Đổi mới (Doi Moi — economic renovation policy): cho phép kinh tế tư nhân hoạt động, mở cửa buôn bán với nước ngoài, khuyến khích người dân tự sản xuất kinh doanh. Kinh tế dần hồi phục, đời sống người dân được cải thiện rõ rệt.

Nhờ Đổi mới, Việt Nam thoát khỏi khủng hoảng, bình thường hóa quan hệ với các nước và hội nhập quốc tế. Đây là nền tảng cho sự phát triển của Việt Nam ngày nay.

🔍