Giữa thế kỉ XIX, triều đình nhà Nguyễn suy yếu: nông nghiệp sa sút, nạn đói liên miên, quân sự lạc hậu do chính sách "bế quan tỏa cảng" (closed-door & isolationist policy) (đóng cửa không giao thương với nước ngoài). Thực dân Pháp (French colonists) nhân lúc nước ta yếu, nổ súng xâm lược.

Ngày 1/9/1858, liên quân Pháp–Tây Ban Nha đổ bộ vào cửa biển Đà Nẵng — Pháp chọn Đà Nẵng vì đây là cảng biển lớn, gần kinh đô Huế.

Quân dân Đà Nẵng dưới sự chỉ huy của Nguyễn Tri Phương đắp lũy phòng thủ, áp dụng kế "vườn không nhà trống" (scorched-earth strategy) (nhân dân dọn sạch lương thực, bỏ trống nhà cửa để quân Pháp không có gì dùng) — bao vây quân Pháp suốt 5 tháng.

Thất bại ở Đà Nẵng, Pháp chuyển hướng vào Gia Định (17/2/1859). Nhân dân Nam Kỳ đứng lên chống Pháp khắp nơi. Đây là bước khởi đầu của gần 100 năm đất nước bị Pháp đô hộ.

🔍

Hiệp ước Nhâm Tuất (5/6/1862) (Treaty of Saigon): Pháp buộc triều Nguyễn nhượng 3 tỉnh miền Đông Nam Kỳ (Gia Định, Định Tường, Biên Hòa) và đảo Côn Lôn, cùng nhiều quyền lợi thương mại.

Năm 1867, Pháp chiếm nốt 3 tỉnh miền Tây (Vĩnh Long, An Giang, Hà Tiên) — toàn bộ Nam Kỳ thành thuộc địa Pháp.

Hiệp ước Giáp Tuất (1874) buộc triều đình thừa nhận chủ quyền của Pháp trên toàn Nam Kỳ.

Sau khi chiếm được Nam Kỳ, Pháp tiếp tục đánh ra Bắc Kỳ.

🔍

Nguyễn Tri Phương (1800–1873): tướng giỏi, chỉ huy phòng thủ Đà Nẵng (1858). Khi Pháp chiếm Hà Nội năm 1873, ông bị thương nặng, nhịn ăn hy sinh. Cùng năm, quân ta tiêu diệt tướng Pháp Gác-ni-ê tại Trận Cầu Giấy lần 1.

Hoàng Diệu (1829–1882): Tổng đốc Hà Nội, chỉ huy bảo vệ thành Hà Nội năm 1882. Thành bị mất, ông đã tự vẫn — "Thành mất không giữ được, thần xin chết theo thành". Năm 1883, quân ta tiêu diệt tướng Pháp Ri-vi-e tại Trận Cầu Giấy lần 2.

Trương Định (1820–1864) — lãnh đạo khởi nghĩa 1861–1864 ở Gia Định, Gò Công. Triều đình ra lệnh giải tán nghĩa quân nhưng ông không tuân lệnh, tiếp tục kháng chiến. Nhân dân kính phục, tôn ông danh hiệu "Bình Tây Đại nguyên soái" (Supreme Commander Against the French) (nghĩa: vị tướng lớn đánh giặc Tây).

Nguyễn Trung Trực (1838–1868) — nổi tiếng với chiến công đốt cháy tàu chiến Pháp (burned a French warship) trên sông Vàm Cỏ Đông (năm 1861). Trước khi hy sinh, ông nói: "Bao giờ người Tây nhổ hết cỏ nước Nam thì mới hết người Nam đánh Tây".

🔍

Đêm 4 rạng 5/7/1885, Tôn Thất Thuyết (1839–1913) cho quân tấn công quân Pháp ở kinh thành Huế nhưng không thắng được. Ông đưa vua Hàm Nghi (1871–1943, khi đó 13 tuổi) ra căn cứ Tân Sở (Quảng Trị) để an toàn.

Ngày 13/7/1885, vua Hàm Nghi ra Chiếu Cần Vương (Royal Loyalty Edict) — kêu gọi nhân dân cả nước đứng lên chống Pháp, giúp vua cứu nước. Phong trào Cần Vương (Royal Loyalty Movement) kéo dài 1885–1896, mở đầu cho nhiều cuộc khởi nghĩa trên toàn quốc. Năm 1888, vua Hàm Nghi bị bắt, bị đày sang An-giê-ri (Algeria) — nhưng phong trào vẫn tiếp tục.

🔍

Khởi nghĩa Bãi Sậy (1885–1892): Nguyễn Thiện Thuật chỉ huy, địa bàn hoạt động là vùng đồng lầy Bãi Sậy (Hưng Yên). Dùng cách đánh bất ngờ (surprise attacks), tránh đối đầu trực tiếp, gây nhiều thiệt hại cho Pháp suốt gần 10 năm. Là khởi nghĩa lớn nhất vùng đồng bằng Bắc Kỳ trong phong trào Cần Vương.

Khởi nghĩa Ba Đình (1886–1887): Đinh Công Tráng và Phạm Bành cùng chỉ huy, xây dựng hệ thống phòng thủ tại 3 làng Ba Đình (Thanh Hóa) bằng bùn, tre, gạch — "pháo đài làng" (village fortress) kiên cố. Pháp phải huy động đại pháo và 3.000 quân mới chiếm được. Ba Đình trở thành biểu tượng của ý chí kháng chiến.

🔍

Phan Đình Phùng (1847–1895) lãnh đạo cuộc khởi nghĩa (uprising) lớn nhất, dài nhất của phong trào Cần Vương (10 năm, 1885–1895). Căn cứ Vụ Quang (Hà Tĩnh), tự đúc súng trường (cast their own rifles), tổ chức đội quân thiện chiến.

Ông hi sinh năm 1895. Đây là cuộc khởi nghĩa tiêu biểu nhất của phong trào Cần Vương.

🔍

Phan Bội Châu (1867–1940), nhà yêu nước tiêu biểu nhất đầu thế kỷ XX, sinh tại Nghệ An — thành lập Hội Duy Tân (1904) (Modernization Society) với mục tiêu đánh đuổi Pháp, giành lại độc lập. Ông tổ chức phong trào Đông Du (Eastward Journey — study in Japan) (đông = phương Đông, du = đi học — nghĩa là đi về phương Đông, tức Nhật Bản): đưa hơn 200 thanh niên Việt Nam sang Nhật học tập để chuẩn bị lực lượng cứu nước. Nhật Bản được chọn vì là nước châu Á đã trở nên hùng mạnh sau cải cách.

Năm 1909, Nhật trục xuất lưu học sinh Việt Nam — phong trào Đông Du kết thúc. Dù thất bại, phong trào đã thể hiện tinh thần yêu nước và ý chí tìm đường cứu dân, cứu nước.

🔍

Phan Châu Trinh (1872–1926) chủ trương con đường ôn hòa (peaceful reform): không dùng vũ lực, mà tập trung nâng cao dân trí (elevate public education) — mở trường học, phát triển kinh tế, dần dần tiến tới giành độc lập.

Phong trào Duy Tân (Modernization Movement) (từ 1906) lan rộng chủ yếu ở Trung Kỳ (Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định): cắt tóc ngắn, học chữ quốc ngữ (national romanized script), phát triển hàng nội địa.

Đông Kinh Nghĩa Thục (1907) (Tonkin Free School): Trường học tư ở Hà Nội do Lương Văn Can và Nguyễn Quyền sáng lập. Dạy chữ quốc ngữ, toán, khoa học — thu hút hàng ngàn học sinh. Pháp sợ hãi, đóng cửa trường sau 9 tháng.

🔍

Khởi nghĩa Thái Phiên – Trần Cao Vân (1916): Vua Duy Tân bí mật liên kết cùng Thái Phiên và Trần Cao Vân khởi nghĩa chống Pháp, nhưng bị lộ. Vua Duy Tân bị bắt, đày sang đảo Rê-uy-ni-ông (Réunion).

Khởi nghĩa Thái Nguyên (1917): Đội Cấn (Trịnh Văn Cấn) và Lương Ngọc Quyến nổi dậy tại trại lính Thái Nguyên, chiếm thị trấn tỉnh 5 ngày — thất bại nhưng gây tiếng vang lớn.

Năm 1911, người thanh niên Nguyễn Tất Thành nhận thấy con đường của các bậc tiền bối chưa thành công nên quyết định tìm con đường cứu nước mới. Ngày 5/6/1911, ông xuống tàu tại Bến Nhà Rồng (Sài Gòn), ra đi tìm đường cứu nước.

Năm 1919, với tên Nguyễn Ái Quốc, ông gửi Bản yêu sách của nhân dân An Nam (Petition of the Annamite People) đến Hội nghị Véc-xai, đòi quyền tự do và tự quyết (self-determination) cho dân tộc.

🔍

Năm 1920, sau nhiều năm bôn ba khắp thế giới, Nguyễn Ái Quốc tìm ra con đường cứu nước đúng đắn: phải đoàn kết toàn dân — nhất là công nhân và nông dân — cùng đứng lên giành lại đất nước.

Năm 1925, ông lập Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên tại Quảng Châu (Trung Quốc) để đào tạo những người sẽ về nước lãnh đạo cách mạng.

Ngày 3/2/1930, Đảng Cộng sản Việt Nam chính thức thành lập. Đây là bước ngoặt lịch sử (historic turning point): lần đầu tiên phong trào yêu nước có một tổ chức thống nhất, có đường lối rõ ràng để dẫn dắt cả dân tộc.

🔍

Việt Nam Quốc dân Đảng (VNQDĐ) là một tổ chức yêu nước do các thanh niên trí thức thành lập, muốn dùng vũ lực lật đổ Pháp để giành lại nước. Lãnh tụ là Nguyễn Thái Học — một thầy giáo trẻ, rất yêu nước. (Lưu ý: VNQDĐ không phải Đảng Cộng sản — đây là hai tổ chức khác nhau, cùng muốn chống Pháp nhưng theo cách khác nhau.)

Khởi nghĩa Yên Bái (10/2/1930): VNQDĐ nổ súng tại Yên Bái. Cuộc khởi nghĩa thất bại nhanh do bị lộ. Trước lúc hy sinh, Nguyễn Thái Học hô vang: "Việt Nam vạn tuế!" — câu nói trở thành biểu tượng bất tử.

Sau thất bại Yên Bái, VNQDĐ tan rã — không còn đóng vai trò lớn trong phong trào cách mạng.

🔍

Phong trào Xô viết Nghệ Tĩnh (1930–1931) (Nghe Tinh Soviet Movement) — do Đảng Cộng sản Đông Dương lãnh đạo: Công nhân, nông dân ở Nghệ An và Hà Tĩnh cùng nhau đứng lên, lập chính quyền cách mạng (revolutionary councils) ở nhiều xã: xóa bỏ thuế, chia ruộng đất, mở trường học cho dân. Đây là phong trào cách mạng rộng lớn nhất lúc bấy giờ — dù sau đó bị Pháp đánh dẹp.

Sau thất bại 1930–1931, Đảng bị Pháp đánh dẹp dã man nhưng vẫn kiên trì hoạt động bí mật, dần dần phục hồi lực lượng.

Trong những năm 1936–1939, nhân dân ta công khai viết báo, họp mặt để đòi quyền tự do (Mặt trận Dân chủ Đông Dương (Indochina Democratic Front)). Giai đoạn này giúp cách mạng tích lũy thêm lực lượng và kinh nghiệm để chuẩn bị cho bước phát triển tiếp theo.

🔍

Tháng 9/1940, Nhật ép Pháp cho đặt quân ở Đông Dương — từ đây nhân dân ta chịu hai tầng áp bức: Pháp + Nhật. Ngày 28/1/1941, Nguyễn Ái Quốc về nước sau 30 năm đi tìm đường cứu nước, trực tiếp lãnh đạo cách mạng tại hang Pác Bó (Cao Bằng).

Ngày 19/5/1941, thành lập Mặt trận Việt Minh (Viet Minh Front) — tập hợp mọi tầng lớp nhân dân chuẩn bị khởi nghĩa giành độc lập.

Kim Đồng (tên thật Nông Văn Dỉnh, Cao Bằng) là đội trưởng đầu tiên của Đội Nhi đồng cứu quốc — tổ chức thiếu nhi thuộc Mặt trận Việt Minh. Em làm liên lạc cho cách mạng và hy sinh khi mới khoảng 14 tuổi.

Ngày 22/12/1944, Đội Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân thành lập với 34 chiến sĩ, do Võ Nguyên Giáp tổ chức — đây là tiền thân của Quân đội Nhân dân Việt Nam.

🔍

Đêm 9/3/1945, Nhật bất ngờ lật đổ Pháp trên toàn Đông Dương — chính quyền Pháp tan rã. Ngay lập tức, Đảng ra chỉ thị "Nhật – Pháp bắn nhau và hành động của chúng ta", phát động cao trào kháng Nhật cứu nước trên cả nước.

Khu Giải phóng Việt Bắc ra đời (6/1945), trở thành căn cứ địa của cả nước — nơi huấn luyện quân sự, tích trữ lương thực, sẵn sàng tổng khởi nghĩa.

Đầu năm 1945, nạn đói khủng khiếp cướp đi sinh mạng khoảng 2 triệu người miền Bắc do Nhật–Pháp vơ vét lúa gạo — lòng dân càng căm giận, quyết tâm đứng lên. Việt Minh tổ chức phá kho thóc Nhật chia cho dân, được nhân dân tin yêu và ủng hộ mạnh mẽ.

🔍

Nhật đầu hàng (15/8/1945) — Đảng phát lệnh Tổng khởi nghĩa (General Uprising) trên cả nước trước khi quân Đồng minh kịp vào.

19/8/1945: Khởi nghĩa thắng lợi tại Hà Nội — hàng vạn người xuống đường, giành chính quyền không đổ máu. Tiếp theo: Huế (23/8), Sài Gòn (25/8) — chỉ trong vòng 2 tuần, cách mạng thành công trên cả nước. Sự kiện này được gọi là Cách mạng tháng Tám (CMT8).

25/8/1945: Vua Bảo Đại thoái vị (abdicated) (nhường ngôi) — chấm dứt chế độ vua chúa hàng nghìn năm ở Việt Nam.

2/9/1945: Tại Quảng trường Ba Đình (Hà Nội), Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn Độc lập (Declaration of Independence), khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa — chấm dứt hơn 80 năm đô hộ của thực dân Pháp.

🔍

Sau khi giành được độc lập, nước ta gặp rất nhiều khó khăn: nạn đói hoành hành, hơn 90% dân số không biết chữ, giặc ngoại xâm đe dọa từ nhiều phía. Ngày 23/9/1945, được quân Anh giúp sức, thực dân Pháp nổ súng đánh chiếm Sài Gòn — mở đầu cuộc xâm lược nước ta lần hai.

Nhân dân ta cùng nhau xây dựng chính quyền cách mạng: diệt giặc đói, diệt giặc dốt, xây dựng bộ máy nhà nước mới.

Ngày 6/1/1946, lần đầu tiên trong lịch sử, toàn thể nhân dân Việt Nam được đi bỏ phiếu bầu Quốc hội — sự kiện này gọi là Tổng tuyển cử (General Election). Đây là một bước tiến rất lớn: người dân từ nay có quyền chọn người đại diện cho mình.

🔍

Tháng 3/1946, Chính phủ ta kí Hiệp định Sơ bộ — tạm thời cho 15.000 quân Pháp ra miền Bắc để "mua thời gian" củng cố lực lượng. Tuy nhiên Pháp không giữ lời, liên tục gây hấn.

Đêm 19/12/1946, Pháp gửi tối hậu thư đòi ta giao nộp vũ khí. Ta từ chối — tiếng súng nổ ở Hà Nội, kháng chiến bùng nổ.

Chủ tịch Hồ Chí Minh ra Lời kêu gọi Toàn quốc kháng chiến (National Call to Arms) (đêm 19/12/1946): "Thà hy sinh tất cả, chứ nhất định không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ!" Cả nước đứng lên chống Pháp. Quân dân Hà Nội chiến đấu suốt 60 ngày đêm để bảo vệ thủ đô, tạo thời gian cho cơ quan kháng chiến rút lên chiến khu Việt Bắc (Viet Bac resistance base) (vùng Cao Bằng – Bắc Kạn – Thái Nguyên – Tuyên Quang).

Năm 1947, Pháp đem quân tấn công lên Việt Bắc nhằm bắt các lãnh đạo kháng chiến. Quân ta dưới sự chỉ huy của Đại tướng Võ Nguyên Giáp đã đánh bại cuộc tấn công này, bảo vệ căn cứ kháng chiến an toàn — chứng minh ta có thể đánh thắng Pháp.

Trong giai đoạn này, kỹ sư Trần Đại Nghĩa — người theo Bác Hồ từ Pháp về nước năm 1946 — đã chế tạo thành công ba-dô-ca (bazooka — anti-tank weapon) và nhiều loại vũ khí khác, giúp bộ đội ta có thêm sức mạnh chiến đấu.

🔍

Sau khi thua ở Việt Bắc (1947), Pháp không bắt được lãnh đạo ta nhưng vẫn chiếm giữ các thành phố lớn và đóng đồn dày đặc dọc biên giới phía Bắc (đường số 4: Cao Bằng – Lạng Sơn). Mục đích: cắt đứt liên lạc giữa Việt Bắc với bên ngoài — khiến quân ta không nhận được vũ khí, lương thực, như bị "nhốt" trong rừng núi.

Vì vậy, ta quyết định mở Chiến dịch Biên Giới (Thu–Đông 1950) để phá vòng vây, mở đường thông sang Trung Quốc.

Đại tướng Võ Nguyên Giáp chỉ huy. Trận mở màn: Trận Đông Khê. Chiến sĩ La Văn Cầu bị gãy cánh tay vẫn nhờ đồng đội chặt đứt để tiếp tục chiến đấu — thể hiện tinh thần quyết tử.

Kết quả: phá thế bao vây của Pháp, giải phóng vùng từ Cao Bằng đến Đình Lập với 35 vạn dân, mở thông biên giới, quân ta được tiếp viện và chuyển sang chủ động tấn công. Đây là bước ngoặt lớn của cuộc kháng chiến.

Từ 1951–1952, quân ta liên tiếp mở các chiến dịch Hòa Bình, Tây Bắc — từng bước làm suy yếu quân Pháp, chuẩn bị cho trận quyết chiến cuối cùng.

🔍

Sau 8 năm chiến tranh, Pháp bị thiệt hại nặng nề: mất hơn 39 vạn quân, tiêu tốn hàng nghìn tỉ franc. Pháp cử tướng Na-va sang với kế hoạch mới: tập trung quân vào một điểm, đánh một trận lớn để giành thắng. Chúng xây dựng tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ (fortified entrenched camp) — một "pháo đài khổng lồ" giữa thung lũng, với 16.000 quân, nhiều xe tăng, máy bay, hàng rào kẽm gai dày đặc. Pháp tuyên bố đây là "pháo đài bất khả xâm phạm" — không ai có thể đánh chiếm được.

Bộ Chỉ huy ta quyết định đánh. Cách đánh: "đánh chắc tiến chắc" (steady attack, steady advance) — không vội vã, đào hào bao vây dần, siết chặt từng ngày. Hàng vạn dân công kéo pháo nặng bằng sức người xuyên rừng núi vào trận địa.

Chiến dịch diễn ra 3 đợt trong 56 ngày đêm: quân ta đánh chiếm từng ngọn đồi, từng cứ điểm một. Sau đợt 2, Mỹ khẩn cấp viện trợ thêm vũ khí cho Pháp — cho thấy mức độ khốc liệt của trận đánh. Chiều 7/5/1954, lá cờ "Quyết chiến quyết thắng" tung bay trên nóc hầm chỉ huy — tướng Pháp Đờ Cát (De Castries) cùng toàn bộ ban tham mưu bị bắt sống.

Chiến thắng Điện Biên Phủ "lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu" — cả thế giới biết đến Việt Nam nhỏ bé đã đánh thắng đội quân Pháp hùng mạnh.

Buộc Pháp ký Hiệp định Giơ-ne-vơ (21/7/1954) (Geneva Accords) tại Thụy Sĩ. Đại diện Việt Nam: Phạm Văn Đồng. Pháp rút quân, lấy sông Bến Hải (vĩ tuyến 17) làm giới tuyến tạm thời.

🔍